praca licencjacka z Warszawy, ma 52 strony
Wstęp
Rozdział 1. Geneza systemów wierzeń
Rozdział 2. Słowiaństwo i jego pogańskie religie
Rozdział 3. Pogaństwo na ziemiach polskich
Zakończenie
Bibliografia
Wstęp
Religijność ludów zamieszkujących ziemie Europy Środkowo-Wschodniej przed przyjęciem chrześcijaństwa stanowi jeden z bardziej interesujących, a zarazem trudnych problemów badawczych. Wynika to przede wszystkim z ograniczonej liczby źródeł pozwalających na bezpośrednie poznanie dawnych wierzeń, obrzędów i wyobrażeń religijnych. W przeciwieństwie do wielu kultur starożytnych, których systemy religijne zostały utrwalone w obszernych tekstach mitologicznych, społeczności słowiańskie pozostawiły po sobie niewiele własnych świadectw pisanych dotyczących religii. Wiedza na temat ich wierzeń pochodzi więc w znacznej mierze ze źródeł powstałych już po przyjęciu chrześcijaństwa, przekazów kronikarskich, relacji autorów zewnętrznych, danych archeologicznych, językoznawstwa oraz późniejszych tradycji ludowych. Taka sytuacja sprawia, że próba odtworzenia religii przedchrześcijańskich Słowian wymaga szczególnej ostrożności metodologicznej.
Problematyka religii dawnych Słowian jest tym bardziej złożona, że samo pojęcie panteonu słowiańskiego nie jest jednoznaczne. W literaturze przedmiotu przez wiele lat toczyła się dyskusja nad tym, czy Słowianie wytworzyli rozbudowany i uporządkowany system religijny, w którym poszczególne bóstwa posiadały określone funkcje i zajmowały właściwe sobie miejsce, czy też ich religijność miała przede wszystkim charakter lokalny, związany z kultem sił przyrody, przodków, duchów i innych istot nadprzyrodzonych. Problem ten ma szczególne znaczenie w odniesieniu do ziem polskich, ponieważ zachowane świadectwa dotyczące religii zamieszkujących je społeczności są jeszcze bardziej fragmentaryczne niż w przypadku niektórych innych obszarów Słowiańszczyzny.
Tematem niniejszej pracy są bogowie plemion prapolskich, rozpatrywani w szerszym kontekście genezy wierzeń religijnych, religii słowiańskich oraz rozwoju pogaństwa na ziemiach polskich. Podjęcie tego zagadnienia ma na celu przedstawienie stanu wiedzy dotyczącego bóstw, kultów i wyobrażeń religijnych funkcjonujących wśród społeczności zamieszkujących ziemie polskie przed chrystianizacją. Istotne znaczenie ma przy tym nie tylko wskazanie imion poszczególnych bóstw, lecz również próba określenia ich miejsca w systemie wierzeń oraz znaczenia przypisywanego im przez dawne społeczności.
Jednym z podstawowych problemów badawczych jest odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu możliwe jest odtworzenie religijnego obrazu świata dawnych mieszkańców ziem polskich. Należy bowiem pamiętać, że współczesne wyobrażenie o słowiańskich bogach często opiera się na źródłach późnych, niejednoznacznych lub pośrednich. Część informacji została przekazana przez autorów chrześcijańskich, których stosunek do religii pogańskich był z oczywistych względów krytyczny. Inne dane pochodzą z przekazów dotyczących Słowian zamieszkujących obszary poza ziemiami polskimi. W związku z tym nie wszystkie informacje odnoszące się do religii Słowian można bezpośrednio przenosić na obszar wczesnośredniowiecznej Polski.
W pracy szczególne miejsce zajmuje zatem analiza możliwości wykorzystania różnorodnych źródeł do rekonstrukcji dawnych wierzeń. Źródła pisane pozwalają przede wszystkim ustalić istnienie określonych nazw bóstw, miejsc kultu czy praktyk religijnych, jednak często nie dostarczają wystarczających informacji dotyczących charakteru poszczególnych kultów. Z kolei źródła archeologiczne mogą dostarczyć wiedzy o miejscach związanych z praktykami religijnymi, przedmiotach kultowych czy sposobach organizacji przestrzeni sakralnej, lecz ich interpretacja nie zawsze pozwala na jednoznaczne przypisanie określonych znalezisk konkretnym bóstwom. Uzupełniającą rolę mogą odgrywać badania językowe, porównawcze oraz analiza późniejszych tradycji i wierzeń ludowych.
Przedmiotem zainteresowania jest również geneza systemów wierzeń, ponieważ religia społeczności słowiańskich nie powstała w oderwaniu od wcześniejszych doświadczeń kulturowych. Słowianie należeli do większej wspólnoty indoeuropejskiej, której poszczególne odłamy rozwijały własne systemy religijne, zachowując jednocześnie pewne wspólne elementy. Badania porównawcze religii indoeuropejskich pozwalają poszukiwać podobieństw dotyczących funkcji bóstw, sposobów postrzegania świata oraz relacji między porządkiem społecznym a porządkiem sakralnym. Nie oznacza to jednak możliwości prostego przenoszenia wzorców znanych z religii innych ludów indoeuropejskich na religię słowiańską. Porównania te należy traktować przede wszystkim jako jedno z narzędzi pozwalających lepiej zrozumieć proces kształtowania się dawnych systemów religijnych.
Drugim istotnym zagadnieniem jest charakter religii pogańskich Słowian. Termin „pogaństwo” obejmuje bowiem bardzo zróżnicowane zjawiska religijne i nie powinien być rozumiany jako określenie jednego, jednolitego systemu wierzeń obowiązującego na całym obszarze zamieszkiwanym przez Słowian. Poszczególne społeczności mogły posiadać własne tradycje, lokalne kulty i odmienne sposoby wyobrażania sobie świata nadprzyrodzonego. Jednocześnie między poszczególnymi grupami występowały niewątpliwie podobieństwa wynikające ze wspólnego dziedzictwa kulturowego i językowego. Określenie tych podobieństw oraz różnic jest jednym z ważniejszych elementów badań nad religią słowiańską.
Szczególnego znaczenia nabiera to zagadnienie w odniesieniu do ziem polskich. Proces chrystianizacji, rozpoczęty oficjalnie wraz z przyjęciem chrztu przez Mieszka I w 966 roku, nie oznaczał natychmiastowego zaniku wcześniejszych wierzeń. Przemiany religijne zachodziły stopniowo i przez długi czas współistniały ze sobą elementy nowej religii oraz dawnych praktyk i wyobrażeń. Rekonstrukcja religijności mieszkańców ziem polskich przed chrystianizacją wymaga zatem uwzględnienia zarówno okresu poprzedzającego powstanie państwa Piastów, jak i przemian zachodzących w pierwszych wiekach jego istnienia.
Celem pracy jest przedstawienie i uporządkowanie wiedzy dotyczącej wierzeń oraz bóstw związanych z przedchrześcijańską religijnością społeczności zamieszkujących ziemie polskie, a także ukazanie problemów związanych z próbą rekonstrukcji tego systemu religijnego. Ważnym elementem będzie również wskazanie, które informacje o słowiańskich bogach mają stosunkowo mocne podstawy źródłowe, a które pozostają przedmiotem dyskusji i interpretacji badaczy. Pozwala to uniknąć przedstawiania religii dawnych Słowian jako systemu w pełni poznanego i jednoznacznie odtworzonego.
Praca składa się z trzech rozdziałów. W rozdziale pierwszym omówiono genezę systemów wierzeń oraz wybrane koncepcje służące wyjaśnianiu powstawania i rozwoju religii. Szczególna uwaga została poświęcona możliwościom wykorzystania badań porównawczych w analizie mitologii oraz koncepcjom dotyczącym wspólnego dziedzictwa religijnego ludów indoeuropejskich. Omówione zostaną również wybrane poglądy badaczy, których prace odegrały istotną rolę w rozwoju współczesnych badań nad mitologią i religią.
Rozdział drugi poświęcono Słowiańszczyźnie i jej pogańskim religiom. Przedstawiono w nim podstawowe informacje dotyczące słowiańskiego kręgu kulturowego oraz charakteru wierzeń przedchrześcijańskich. Analizie poddane zostaną również najważniejsze elementy słowiańskiego świata religijnego, ze szczególnym uwzględnieniem bóstw oraz innych istot nadprzyrodzonych. Pozwoli to stworzyć szerszy kontekst dla późniejszego omówienia religii na ziemiach polskich.
Rozdział trzeci dotyczy pogaństwa na ziemiach polskich. W tej części pracy uwaga zostanie skoncentrowana na świadectwach dotyczących wierzeń społeczności zamieszkujących obszar późniejszej Polski, miejscach kultu, praktykach religijnych oraz bóstwach, których obecność można próbować potwierdzić na podstawie zachowanych źródeł. Istotnym elementem będzie również problem ograniczonej liczby bezpośrednich świadectw oraz trudności związane z przypisywaniem określonych kultów konkretnym społecznościom i regionom.
Podstawę źródłową i bibliograficzną pracy stanowią przede wszystkim opracowania dotyczące religii słowiańskiej, mitologii, historii religii, archeologii i prahistorii, a także wybrane źródła pisane. Wykorzystano między innymi prace badaczy zajmujących się religioznawstwem porównawczym, mitologią indoeuropejską oraz religią dawnych Słowian. Szczególne znaczenie mają opracowania Mircei Eliadego, Georges’a Dumézila, Władysława Szafrańskiego, Bogusława Gedigi, Stanisława Urbańczyka i innych autorów podejmujących problematykę wierzeń przedchrześcijańskich. Ich ustalenia, choć nie zawsze są ze sobą zgodne, pozwalają ukazać różnorodność stanowisk występujących w badaniach nad religią dawnych Słowian.
Rekonstrukcja religii przedchrześcijańskiej pozostaje zadaniem wymagającym łączenia ustaleń różnych dziedzin nauki oraz zachowania krytycznego stosunku do dostępnych przekazów. Bogowie plemion prapolskich nie są bowiem elementem systemu religijnego zachowanego w kompletnych tekstach czy opisach własnych jego wyznawców. Są raczej przedmiotem rekonstrukcji dokonywanej na podstawie rozproszonych i często niejednoznacznych świadectw. Właśnie ta niepełność źródeł stanowi jedną z najważniejszych cech omawianej problematyki, ale jednocześnie czyni ją szczególnie interesującą. Próba odtworzenia dawnych wierzeń pozwala bowiem lepiej zrozumieć sposób, w jaki społeczności zamieszkujące ziemie polskie postrzegały świat, naturę, wspólnotę oraz relację między rzeczywistością ludzką a sferą sacrum.
